Żelazo

W organizmie człowieka znajduje się około 4 g żelaza. Większość związana jest, ze związkami organicznymi zwanymi porfirynami (hemoglobina, mioglobina, cytochromy, katalazy). Pozostała ilość całej puli żelaza związana jest z białkami osocza (ferrytyna, hemosyderyna, transferyna) i zmagazynowana w układzie siateczkowo-śródbłonkowym wątroby, śledziony i szpiku kostnego Stężenie żelaza we krwi zależy od podaży w pożywieniu, wchłaniania i utraty w przewodzie pokarmowym, układzie moczowym, drogach rodnych. Poziom żelaza w organizmie nie jest odzwierciedleniem zapasów żelaza w ustroju. Niski poziom żelaza we krwi może występować u osób z bardzo dużymi zapasami żelaza. Niedobór żelaza jest niebezpieczny dla prawidłowego funkcjonowania organizmu, dlatego ważne jest dostarczanie żelaza w pokarmie. Najlepsze źródło żelaza to produkty pochodzenia zwierzęcego takie jak wątróbka, mięso wołowe, mięso wieprzowe, jaja, ryby. Żelazo również zawierają niektóre owoce (morele), warzywa (biała fasola, szpinak), a także kakao i sezam.

Poziom żelaza we krwi wykazuje dużą zmienność dobową. Najwyższe stężenie występuje rano.

Żelazo - cel badania

Celem badania jest diagnostyka niedoboru lub nadmiaru żelaza w organizmie oraz diagnostyka anemii z niedoboru żelaza.

Żelazo - przyczyny odchyleń od normy

Najczęstsze przyczyny zaburzeń gospodarki żelazowej to:

• niedostateczna podaż żelaza z pokarmem,
• utrata żelaza spowodowana obfitymi miesiączkami, krwawieniami z przewodu pokarmowego,
• upośledzenie wchłaniania żelaza w jelitach,
• nadmierne wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego (hemochromatoza pierwotna),
• podaż pozajelitowa żelaza,
• liczne przetoczenia krwi,
• niedokrwistość z niedoboru żelaza.

Żelazo - co to za badanie

Żelazo to kluczowy pierwiastek niezbędny do syntezy hemoglobiny. Hemoglobina odgrywa zasadniczą rolę w transporcie tlenu - przenosi tlen z płuc do tkanek organizmu oraz zwraca dwutlenek węgla z tkanek do płuc. Dzięki zawartości żelaza w mioglobinie odpowiednią dawkę tlenu otrzymują z kolei mięśnie. Szpik kostny wykorzystuje go w celu wspomagania procesu tworzenia erytrocytów. Poza hemoglobiną żelazo obecne jest też w enzymach uczestniczących w licznych procesach komórkowych. Prawidłowe stężenie żelaza we krwi wpływa na układ nerwowy, wzmacniając jego funkcje, poprawia również wydolność organizmu, tak ważną podczas wysiłku fizycznego. Ilość żelaza we krwi zależy głównie od dawki przyjętej w pożywieniu. Ważna jest również efektywność wchłaniania żelaza z przewodu pokarmowego, zapasy żelaza związanego z ferrytyną czy transferyną (białka transportowego). Niedostateczne zaopatrzenie organizmu w żelazo może powodować wystąpienie niedokrwistości, inaczej zwanej anemią. Nadmiar żelaza w organizmie jest również niekorzystny dla prawidłowego funkcjonowania organizmu, może prowadzić do hemochromatozy. Hemochromatoza jest to chorobą genetyczna, w której dochodzi do zwiększonego wchłaniania żelaza w jelicie cienkim. Prowadzi to do przeładowania żelazem, nadmiernego gromadzenia żelaza w tkankach – szczególnie w wątrobie, sercu, trzustce, stawach i przysadce – powodującego uszkodzenie tych narządów.

Źródła żelaza

Najlepszym źródłem żelaza są produkty pochodzenia zwierzęcego: mięso wołowe oraz podroby (wątróbka, nerki, kaszanka). Dobrym źródłem żelaza są także produkty zbożowe, orzechy, nasiona i ziarna (otręby pszenne, płatki jaglane, płatki kukurydziane, orzechy pistacjowe, pestki dyni, kakao, sezam). W małych ilościach żelazo znajduje się w mleku i produktach mlecznych, owocach i warzywach (morele, soja, pietruszka, szpinak).

Niedobór żelaza

Niedobór żelaza w organizmie to jeden z częstszych niedoborów pokarmowych. Objawy niedoboru Fe nie są charakterystyczne dlatego osoby stosujące niezrównoważoną lub restrykcyjną dietę powinny regularnie badać stężenie tego pierwiastka we krwi. Choroba związana z niedoborem żelaza to niedokrwistość (anemia). Objawy, jakie mogą występować w przypadku podejrzenia anemii to:

• osłabienie, senność,
• słaba tolerancja wysiłku, zmęczenie,
• częste infekcje,
• bladość skóry,
• brak apetytu,
• krwawienia.

Przyczyny niedoboru żelaza:

• niedostateczna podaż żelaza w diecie (anoreksja, niedożywienie, weganizm, wegetarianizm),
• upośledzone wchłanianie żelaza,
• przewlekła utrata przez przewód pokarmowy (choroby zapalne jelit),
• zwiększone zapotrzebowanie na żelazo (np. w ciąży czy laktacji),
• obfite krwawienia miesięczne,
• ciężkie choroby przewlekłe,
• zespół nerczycowy.

Nadmiar żelaza

Nadmiar żelaza w organizmie może prowadzić do rozwinięcia choroby zwanej hemochromatozą. Objawy przeładowania organizmu żelazem to:

• bóle i zawroty głowy,
• szumy w uszach,
• mroczki przed oczami,
• zaburzenia psychosomatyczne,
• uczucie chronicznego zmęczenia.

Podwyższenie poziomu żelaza we krwi może również wynikać z:

• talasemii,
• częste przetoczenia krwi,
• przedawkowanie suplementów zawierających żelazo,
• antykoncepcja,
• ostra niewydolność nerek,
• zatrucie żelazem,
• ostre uszkodzenie wątroby.

Żelazo - normy i interpretacja wyników

Kobiety: 50-170 ug/dl

Mężczyźni: 65-175 ug/dl

Badanie samego żelaza nie jest wystarczające do oceny gospodarki żelazowej organizmu. Ważniejszym wskaźnikiem jest ferrytyna, która świadczy o zapasach żelaza i jego dostępności.

Kiedy należy wykonać badanie żelaza

Badanie stężenia żelaza we krwi powinno się wykonać, kiedy istnieje podejrzenie jego niedoboru (dieta wegańska, wegetariańska, restrykcyjna) lub nadmiaru (suplementacja). Oznaczenie należy wykonać również wówczas kiedy inne badania bezpośrednio lub pośrednio oceniające gospodarkę żelazem (morfologia, ferrytyna, transferyna) odbiegają od normy.

Kto powinien wykonać badanie żelaza

Wykonanie badania stężeń żelaza we krwi wskazane jest w przypadku występowania objawów, mogących świadczyć o chorobach z powodu niedoboru (niedokrwistość) lub nadmiaru żelaza (hemochromatoza). Badanie stężenia żelaza we krwi, łącznie z innymi testami oceniającymi gospodarkę żelazem powinny wykonać osoby, u których występują objawy takie jak:

• bladość,
• przyspieszona akcja serca,
• suche, łamliwe włosy i paznokcie,
• senność, zmęczenie, męczliwość,
• mrowienie i ziębnięcie kończyn,
• bóle i zawroty głowy.